Ça k’apé rivé vèk Sent Donné-layé?
ékri par Anthony Mouton
Kominoté riral atravèr péyi-la apé rasamblé dan yê sent vil-yé en venjens. Lavil, y’apé pélé pou dê intèdiksyon temporè ou dê intèdiksyon komplèt. Léta-yé, minm rouj é blé, apé propozé pli é pli régilasyon é apèl-yé pou dê pòz temporè en konstriksyon. Y’apé konstwi sent donné a gran éshèl tou partou péyi-la vèk in vitès ki té pa wa avan, é moun gin dê lopinyon mélanjé apré li.
Pou kompren myé kontrovèrs-la ki apé trapé kominoté atravèr péyi-la, çé prémyèmen impòrtan pou kompren ki çé jistemen sent-çilayé é kòfær li senm ki ina si-tèlmen yé astè. Dabòr, sent donné-yé çé dê fasilité ki chin infrastrikti fizik nésésè pou trètmen-la a donné infòmatik k’apé ègzisté dépi swasant-dis zané. Ça èd souchin tou kom médya sosyal, plas latwal-yé, é biznis élèktronik. Pourtan, ina plizyé kalité a sent donné ki sèrv dê fonksyon diféren. Par ègzemp, ina kèk sent ki souchin dê bézwin infòmatik é individyèl pou in kompañi tandi dòt ka souchin fournisè ki ofri sèrvis nwaj.
Kalité-la ki té vini laplis kontrovèrsyal çé dê sent nommé sent a gran éshèl ki par mézir çé identifyé kom kouvri omwins 10,000 pyé karé. Yé dê gro sit ki konsòm in ta lafòs é ki ka komplèt dê intens projé infòmatik. Vèk prémyé sent a gran éshèl fini en 2006 par Google, vitès-la ki y’apé konstwi sent-çilayé té jolimen ògmenté paske dê jéyan en téknoloji ki inkli Microsoft, Meta, Amazon, é Google fé lakours pou préparé pou ça défensè téknoloji prévwa kom in révolisyon IA. Aprézan, pli ke 500 sent donné a gran éshèl apé fonksyoné dan Zétazini, in niméro ki çé pli ke lamòché a kalité-çila ki ègzist dan moun-la, tandi dê sentènn dòt k’apé dèt bati ou ki çé enkò en propozisyon dan péyi-la.
Réyaksyon négativ-la té vrémen sòrti dê konsern pou komen nouvo gran sent-layé va afèkté kominoté-yé a lònn tèrm. Partikilèmen, sent donné a gran éshèl bézwin in ta lafòs é dolo (pou frédi kompitè-layé) tou pou opérasyon. Déka ékan sent-layé shwazi sèrvi rézo piblik é sistèm dolo, plènn kominoté riral pa gin tou bonnmen infrastrikti-la pou in tèl ògmentasyon é réziden-yé çé défwa trakasé ki fournisè va sémé kout ki sé mènnin dê bil pli shè. Parèy, sent donné a gran éshèl shanj itilizasyon a latèr bokou kom tou lê dé konstriksyon é lopérasyon mènnin gran lindistri ki té pa lá avan. Ça boulvèrs lenvironmen-la é his polisyon a séray tandi apé shanjé itilizasyon a latèr en jénéral (par ègzemp ina mwins lèspas pou rékòlt). Pourtan sent donné a gran éshèl ka fourni plizyè milyé travay temporè dan konstriksyon é dê sentènn travay pèrmanan dan lopérasyon, kominoté-yé senti souven ki yé té èkskli prosésis-la ki désid yê lavnir.
Pou renn sitiyasyon-la pli klær, no ka konsidéré ènn ègzemp partikilyé. Sent donné Hyperion a Meta k’apé dèt bati dan parwas Richland dan Lalwizyan mont galimacha-la a motif ki ègzist ékan projé-çilayé vini. Minm si ina in nòt trwa sent donné a gran éshèl k’apé vini dan léta, sent-la dan parwas Richland ki va dèt komplété en 2030, yé tenn li sré in sent pli gran dan émisfè oksidental-la. Par tay, sent-çila va kouvri prèsk tou latèr-la a Manhatten é va konsimé trwa fwa lafòrs ki la Nouvèl-Òléan sèrvi pendan in jouné. Projé-la té komensé en 2024 dan parwas-la ki gin afér 20,000 moun, ayou in kar viv en povrété, en par akòz Act 730 pasé par léjislatir lalwizyan pendan minm zané-çála. Akt-la té in réékri vit a in lwa ki travay pou anmin dê kompañi par ofri vint zanné a rédiksyon taks lavent é itilizasyon ki ka dèt apliké pou vini rénouvé vèk bézwin-la a donné jist sinkant travay pèrmanan é omwins 200 milyon pyas dan linvistismen. Dapré Meta, y’apé invisti 10 milyar pyas pou projé-la tandi ofri omwins 5,000 travay temporè dan konstriksyon é omwins 500 travay pèrmanan dan lopérasyon.
Jòrdi, sèl vré aktivité kont projé-yé kom çiyé dan léta çé vizib vèk intèdiksyon-la pou konstriksyon a sent donné pendan in zanné koté la Nouvèl-Òléan ki té pasé en janvyé 2026. Mé dapré kèk biltin, ina dê réziden a parwas Richland ki ézitan apré komen gran sent-la va shanjé yê lavi é dê plint ki konsèrn prosésis konstriksyon té ja rivé. Dòt réziden plito optimis kom shèf politik lokal é léta ki swèt li va mènnin dê travay é dê lashans ki yé bézwin dan in parwas rélativmen pòv. Prosésis aprobasyon rapid-la, dê akò konfidensyal, vèk Akt 730 té tou édé mènnin projé-la é dòt kom li dan léta, mé kritik-yé di ki lèfor-çila pou divèrsifyé lékonomi léta èkskli kominoté-layé ki va dèt laplis afèkté tandi y’apé soté dòt konsidèrasyon lonn tèrm swa lenvirònmental ou en jénéral. Malgré kalité “lakours o fon”-çila ki Lalwizyan apròsh dévlopmen sent donné çé pa vrémen diféren ke sô apròsh a dévlopman ékonomik jénéral défwa, sent donné projé-la par Meta dan parwas Richland mont ayou ça ka jolimen vini problèm kontrovèrsyal-la k’apé rivé atravèr péyi-la. Kominoté pòv é riral gin mwins pouvwa ékan y’apé déterminé yéchin lavnir-yé é dapré sitiyasyon-la, réprézenten politik ka gété ça kom in traka pou rézoud ou kishòj pou sèrvi dòt intensyon-yé. Ògmantasyon-la a sent donné partou dan péyi-la apé mènnin tensyon-çilayé a gran atansyon tandi mèt laksen sî insètitid-la apré tendans-la ki çé IA. Pou Lalwizyan, gouvèrnœr Landry té jist sinyé in lòrd ègzékitif a lafin jwin ki shèrsh komen rété in ògmentasyon dan bil élèktrik pendan y’apé séyé gardé shmin fasil pou dê kompañi. Astè, nou pa konné komen ça va pasé.
