Kanikil dan Lafrans: Eske çé tem pou Lèr Frèt?
Partou dan Lafrans, moun y’ap viv in kanikil istòrik. Dimansh, in dom shalè té fòrmé enho péyi fransé-la é té mété prèshyon dési linfraskriti ki mank lèr frèt. Le 27 samdi, Pari té bat sô rékòrd kan li té frapé sô diziyèm jou swivi avèk températi pli ho pasé 95° F. Pou kèk shitrwayin, yé viv é travay dan batis-yé ki mank lèr frèt. Pou zen ça kapab renn lavi tou lê jou pli mizérab. Yannick, moun larényon é réziden a Toulouse é ki té ja viv 5 kanikil, té gin pou paré soléy pou péshé soufri shalè intens-la. Li di Jou Jòrdi, “Mi ésèy pa sort tro tro déor da zourné…mi sort lakaz ryink po fé komisyon ou bann zafèr inportan.”
Çé in sentimen partajé avèk Hélène, éné dan Larényon é réziden a Seine-et-Marne, “Ou lé kwinsé dan out kaz. Si ou sort soléy i poik a ou.” Mé minm rèsté dan lamézon sifi pa. Pou sœr a Hélène, Aurélie, shalè-la impakt pa jish sô fizik mé osi sô léta lèspri. Li kont nou, “Mwin té krwar pa ke té posib fé in dépresyon akoz le tan an été. Sa y afékt bokou lumeur: mwin té bokou plu iritab, mwin navé pu lapéti. La fatig té vréman for mé kom nou ariv pa dormi, nou rant dann in sèrk visié vréman difisil.”
Monique Barbut, minis a tranzisyon ékolojik
Ina sèlmen 24% a ménaj fransé avèk lèr frèt instalé komparé a 90% a ménaj mérikin. In réalité danjéré pou moun vilnérab. Alòrs pou minis a tranzisyon ékolojik, Monique Barbut, litilité-la a lèr frèt çé pa ènn adaptasyon a shanjmen klimatik. Devan journalis fransé li dénonsé, “Mo fréyé par moun-yé ki di mò, ‘Ô mé tou ça ki vou gin fé çé mété lèr frèt partou‘. Tré byin, nou va mété lèr frèt partou. Vou krò ça va péshé in difé foré? Vou krò ça va péshé lamòr zanimo ki nou wa? Vou krò ça va péshé kwa? Pariyin.”
Dan Lafrans, réjyon-çiyé pa istòrikmen toushé par lépizòd shalè intens, ça té kozé in lakiltir larshitèktir ki pa asé adapté pou réglé in températi byin sho. Pou réziden kom Mahéva, in klimatizé fé pa boukou pou bésé températi-la endan lamézon. Li déklar, “Fo aranj le lozmen pou ke lé plu adapté….Minm ek klim y fé sho.”
Lá, pou gouvèrnmen fransé-la çé toujou in kèstyon a lékonomi é lenvironmen. Komen linstalasyon lèr frèt dan majorité batis kapab impakté larshitèktir, sistèm élèktrik, lakiltir, é boukou dòt konsidérasyon. In diskou ki ja komensé prézenté li-minm minm avan lélèksyon préziden en 2027.
Tradiksyon sitasyon en kréyol lalwizyan:
“Mo sèy pa sòrti tro tro déyòr pendan jouné-la…mo sòr lamézon yink pou fé lagròsri ou zafèr impòrtan-yé.”
“To pri dan tô lamézon. Si to sòr soléy bril twa.”
“Mo té pa krò çé té posib fé in déprèsyon akòz tem-la dan lété. Li impakt bokou zimèr: mo té bokou pli iritab, mo té pi gin lapéti. Fatig-la té vrémen fòr mé kom nou ariv pa dròmi, nou rent dan in sèrk trèt vrémen difisil.”
“Fo ranjé lojmen pou li pli adapté….Minm èk klim ça fé sho.”
