To pa Kréyol si To parl pa nô langaj
In nonm kréyòl té di mò: « To pa kréyòl si to parl pa nô langaj. »
Mo té aprenn ke ça çé vré. Langaj çé pa in ti zafè. Li ka porté mèmwar, plas, é mòyær komprenn moun-la ki pa toujou sirviv atravær tradiksyon. Mé mo té osi tenn in bariyær apé fé ora in pèp ki yê langaj té déjà vini frajil akòz fòrs ki té bokou pli gran ké jish in moun. Kan nou té kozé apré Kouri-Vini, ou jish "Kréyòl" si to mandé mô moun o Nakitòsh, bokou moun déyòr kominoté-la té ka di çé "fransé kasé" ou "yoyot." Pi surprenan enkò, défwa minm moun ki té di yé kréyòl té ka di minm zafè. Bokou moun té aprenn wa nô lèritaj konm in zafær vyé, inkorèk, rural, ki ka fé moun hont, ou ki té pa gin valé enkò.
Pou bokou famiy, Kouri-Vini té vini mwins in langaj vivan é pli in rèlik lakiltir, kishòj ki moun té raplé in ti mòso, dan lapryær, blag é shanson. Souven, moun gin dé èksplikasyon pou sô disparisyon. Dan prémyé listwa-la, lê vyé moun t’ap gardé langaj-la pou kozé lib apré zafè gran moun san lê piti ou lòt moun komprenn. Dan dézyèm-la, amérikinizasyon, lékòl, migrasyon é hont té pousé nô zansèt lashé langaj-la piti a piti. D'in mòyær ou d'in nòt, rézulta-la té menm-la. Kouri-Vini té pa transmèt regilyèmen d'in jénérasyon a lòt. Menm si té rès kèk kominoté ayou moun t’ap toujou kozé li, ça té pa réalité pou gran parti diaspora kréyòl lalwizyan. Pou bokou moun, lidentité té pli tchin ensenm ak nom famiy-yé, manjé, mèmwar é réjyon dan plas langaj. Mé kan langaj vini bariyær a lakominoté, sô labsans ka fé moun senti yé mwins rasiné, mwins a son lèz dan yê menm lakiltir, é défwa mwins paré pou wa lidentité kréyòl konm in zafær entiyær.
Té ina in momen ékan nô kominoté tou d’in kou senti li pli pròsh, magré distans-la. Group Facebook, group chat, paj Instagram, é kommentèr enlinn té vini bokou pli ké jish plas pou kozé. Yé té vini plas ayou moun té ka sharshé, shamayé, é défwa diskité apré nô lakiltir é nô listwar. Moun kréyòl tou patou dan diaspora-la té komensé mandé kèstyon pli fon apré ki nou té, ça ki té pèrd, é ça ki survi. Platfòrm-çála té vini dézarkiv informèl-yé ayou moun té ka partajé pòtré, listwar lafamiy, mèmwar, é mòso langaj. Kouri-Vini é fransé lalwizyan té vini sentral dan travay rékipèrasyon-la. Shak paròl nou té raplé, shak korèksyon, é shak varyasyon réjyonal té édé nou ramasé ça ki té rèsté. Langaj-çála té donné nom a kishòj bokou dan nou té ja ka senti: nô blag, nô famiy, nô manjé, é nô rèlasyon avèk ènn-é-lòt. Pou in tem, travay-la té senti kolèktif é intim. Kèstyon apré ki sé dèt kréyòl té pa rèsté sèlmen dan lamin dòt moun. Langaj-la t’apé rébati dan piblik par moun li té sòrti. Dan momen-çála, lidentité té senti mwins konm in bariyær é pli konm kishòj nou t’ap séyé raplé ensenm.
Daniele Simpson, in memb aktif dan kominoté kréyòl, di ké li té dékouvær Kouri-Vini atravær travay Dr. Thomas Klingler dan lanné 1990, ayou Klinger té dokimenté langaj é lakiltir kominoté kréyòl-yé.
Konm bokou moun dan diaspora kréyòl lalwizyan, travay-çála té vini in pòrt bæk a langaj-la. Piti a piti, sharshèr, ensényan, é memb kominoté té bati enho fondasyon-çála. Travay Dr. Thomas Klingler, Dr. Deborah Clifton, Ingrid Neumann, é bokou dòt moun té ouvèr shmin-la. Apré, moun konm Dr. Christophe Landry, Michael Gisclair, Shantal Frazier, Taalib Pierre-Auguste, Alexandre LeBlanc, Jonathan Mayers, Adrien Guillory-Chatman, Chanel Jones, Amber Jones, Oliver Mayeux, Nathan Wendte, é bokou dòt moun té pòrté langaj-la dépi rékipèrasyon kominoté a in mouvmen pli piblik.
Langaj-la té komensé parèt dan liv, diksyonnær, atilyé, òganizasyon, é linstitisyon piblik. Pou fé langaj-la pli izé pou aprenn, montré, é prézenté, in òrtograf partajé té dévlopé, é nom Kouri-Vini té vini sèl nom-la ki bokou moun t’ap izé pou pélé langaj-la pou montré ke li té vini in vré lang dan piblik. Mé formalizasyon-la osi té shanjé ki té gin infliyans enho langaj-la. Lotorité-çála té pa sèlman boulvèrsé sô nom ou sô òrtograf, mé osi kèl èkspresyon moun té promoté, kèl réjyon té vini pli vizib, é ki té reprézenté nô pèp. Standardizasyon té édé péshé léfasmen de Kouri-Vini, mé o mèm tem, ça té montré in vérité: dêfwa, kan n’apé fé in kiltir pli vizib, dê parti a sô komplèksité é zélémen-yé çé sakrifiyé diskrètmen.
Komn de pli en pli Kouri-Vini vyin pli aksèsib dan rénésans kréyòl-çila ki çété promoté par institusyon-yé, pli moun apé trouvé sô shmin bæk a nô langaj. Bokou moun apé rékonèkté avèk yé-menm atravær résours-çálayé, komn Ti Liv Kréyòl diksyonnær é léson enlinn avèk Chinbo Inc é Patreon. Avèk platfòrm-yé TikTok é Threads, moun dan nô kominoté é déyòr sor komensé izé Kouri-Vini pli souven. Pli gro partisipasyon-çála té fé tensyon. Ina moun ki iz langaj-la san komprenn komplètmenn gramær-la ou sô kontèks réjyonal. Mé itou, ina dòt moun ka pòrté bæk fraz lafamiy-yé, nouvo èkspresyon, é nouvo mòyær pou izé langaj-la tou lê jou.
Pou Simpson, lavenir çé pa sèlmen prézèvé Kouri-Vini. Li bezwin pòrtré, lamizik, progranm télévizyon, liv, é zafær tou lê jou ki kit in langaj rèsté itil, kréatif, é vivan.
Shanjmen-çála ka montré ça ki ka rivé kan in langaj kouri dépi mèmwar lafamiy a rékipèrasyon kominoté, pi dan linstitisyon, é finalmenn dan lamin toukèkin, endan é déyòr kominoté-la, ki pa gin minm relasyon, kònésans, ou résponsabilité avèk li.
Ça ka ramné mò bæk a fraz-la: “To pa Kréyòl si to parl pa nô langaj.” Astèr mo ka komprenn kofær langaj-la impòrtan. Mé mo ka komprenn osit komen li pé vini in bariyær mé osit in féblès. Si réklamé nô langaj çé osit réklamé nô identité, alòr ki kalité kominoté n’ap bati? Ki ka défini ça ki çé kréyòl? Komen nou ka fé plas pou nô pèp tandi n’ap protéjé nô langaj? É ki kalité lavnir n’olé kité pou jénérasyon-yé ki swiv?
Kaël “Chaoui” Leblanc
Leblanc çé in bankiyé é stratéjis dévlopmen ak louvraj ki té inkli révitalizasyon lenvironmen atravèr Lamérik latinn, planifikasyon rézilyens finansè dan Karayib, é stratéji ki rafòrsi lékonomi kominoté-yé é kapasité lòrganizasyon atravèr Gòf Sid-la. Li swèt souchin révitalizasyon lakiltir kréyol é konsèrvasyon kouri-vini é fransé lalwizyan par inkòrporé sô lakiltir dan dokimen akadémik é projé litérè dan lavnir.
