O Kayman: Ça ki no ménné bæk

“èspær, yé té kouri éyou” mô gran-moman té mandé 

“No sòr shasé” mo té répònn

“Mô Bondjé, in nòt fwa?”

Mo té ri. “Ça ça di?”

“Kofær zòt kontini alé bæk laba? Yé fou” Li té di (ap ri)

Dan yê zyé, no vrémen fou. Kòfær moun sé shwazi fé fas o shalœr, mèt yé-minm o risk dèt mouyé ou mòrdi par maringwin-yé. Kit pa li komensé parlé pou sô nonk Shawi. Ékan lê piti mal kondwi, li ménasé jété yé dan dolo-çila ki nô gran-moman hayi tèlmen. Dan pasé-la li té linmé di li té né dan dolo. Par mòyær-la mô gran-moman rakont listwa, no ka pròsh krò ça. Nô tant Louise, mô gran tant, té gin pou rentré dan sipriyær pou sharshé li é raplé li ké in momen, li sé rentré dan lamézon. 

“é li konné mo linm pa dolo-çála ou kokodri-çálayé” li té di nou konm si li té alé bæk dan bato éyou sô nonk té dabitid mènn li

Çé in ti dròl listwa, mé li kont apré in lavi diféren. Moun sé shasé pou sô manjé. Alé o kokodri çé té pa ènn èskirsyon ou kèkshòj ki yé pélé in tradisyon. Çé té jish in parti lavi

Komen di mô gran-moman, no té fé ça ki no té gin pou fé. Pou li, loportunité-la pou kité lavi-çála ennaryè, çé té progré. Pétèt çé pou ça li trouv ça gòsh ke plizyé jénérasyon pli tar, bokou ent nouzòt shwazi alé bæk laba. Çé vré dê famiy kréyòl té pa rété shasé é pèshé. Dòt parti mô famiy té pa rété. Mé n’alé bæk paske no komprenn ékan moun arèt pratiké kishòj, kònésans-la èspær pa.

II. 

Matin-çila no sé alé bæk in nòt fwa. É jòrdi sé raplé nouzòt tradisyon-la senm pli joli ékan nouzòt pa gin nô pyé dan labou minm avan déjœné. Shalè-la té déja byin sho ékan no té monté dan bato-la. Konm toujou, mô kouzin té gin lèr bliyé ke no t’ap alé o kokodri: in vyé kilòt kourt, sandal, é in shimij gran-ouvær, byin sir. Mé si to konné li, to sé konné myé ke li byin paré pou shasé a shak momen. Çé jish li pa paré konm ça. No té monté dan in bato malatriké avèk nô zami ki sòr a Houma. Pou di vérité-la, jòrdi çé té pa bon pou shasé. In lòragan té pasé ora isit jou-la avan. É li té boulvèrsé dolo é kité dolo pli troub. É konm yé di “Si çé pa marginwin, çé shabouli” mé jòrdi çé yé dé. 

Pi ina osit lodè ki vyin lapa: poul kru ki té rèsté bokou tem dan shalè lalwizyan. To sé krò li sé fréyé kokodri, pa atiré yé. Ça manké fé mò kouri lòt bòr. Mé minm dolo troub, marangwin, shalè, é lodè va pa fé nouzòt alé bæk. No té kontiné pli fon dan bayou. Toukékin té gin nivo lèkspiryans diféren, mé tou nouzòt ka aprenn é montré in zafær ènn-a-lòt:  in plas no devré tchéké, kèkshòj ki grouy pré riv-la, é in linn ki té pa konm no kité li. 

Pi no té sharshé li.

Li fé pròsh dis pyé lonn é senm konm li konné bayou-çila myé ke tou nouzòt. Çé té probab li konné bayou-la pli lontem osit. Li prenn lapa mé rivé arashé li-minm déyò dolo-la épi halé li—minm sir bòr-la éyou li rès trankil. Mô frær halé in zarb ki té pròsh pou ménné bato-la pli pròsh bòr-la. Konm ça mo té ka sòrti bato-la. Mo pròshé li pou war si li déja mouri. Li pa mouri. Li ovær sô zyé gro vær ékan mo té rivé pròsh. Li parti byin vit é alé bæk dan dolo mé linn-la pèshé li alé lwin. 

Mo tiré. Mo manké. 

“Apròsh twa” di mô kouzin

Linn-la té fé li las mé li ka toujou protéjé li-minm. Jish in mouvmen ka fasé ça ki sépar shasè-la é li ki shasé. 

“Jish dèryè zyé-yé, Shawi”

“Mo konné ça déja” mo réponn

Mo pròshé li dousmen. Sô zyé t’apé swiv mò. Mo wa sô kòr vini rijid. Dèk li grouyé, mo tiré mô fizi. 

Fwa-çila, mo pa raté.

Tou vini pli trankil. No halé li dan bato é fé spas pou sô kòr ent nouzòt. Mo mèt mô lamin sir li é jonglé apré tou lavi li té viv 

“Li gin pròsh karant zan” di mô kouzin

“Li vyé, ça çé sir” di in dan mô frær 

“Wé li té wa bokou” 

Mo jonglé apré momen-çála pou in ti brin, avèk mô lamin sir li toujou, é mo mèsi li trankilmen pou tou ça ki li sé donné nouzòt. 

III

Pendan no t’apé alé bæk, no pasé mézon-yé bandoné. Inavé mézon-yé ki t’apé disparé ennaryè narb-yé é dòt ki té pròsh fé parti denvironmen. Mô kouzin montré é konté nouzòt komen çété avan. Pli famiy-yé ki viv koté dolo. Piti-yé ki sé jwé é moun ki pèshé, é vwazin-yé ki kouri ent mézon ènn-é-lòt. Jòrdi, plas-çila senm byin trankil é kouvær plant. Moun-la ègzist toujou. Famiy kréyòl rès envil opré isit é yé shas é pèsh toujou dan bayou-çila. Mé astœr, ina pa jish yé isit. In nòt bato té pasé nouzòt byin vit. Kokodri koush ofon bato enba boutéy byè é déshèt pendan nonm-yé marshé dési yé, défwa sir yê kòr. In boug tiré sô fizi dan lèr pou sélébré yê shas. Lòt boug té jwènn li é fé siñ a nouzòt. 

“Mérikin” kèkin di

“Yé sòr o Tèksas, Mo sir” mô frær di ap fé siñ 

Mo gard nô kokodri no mèt avèk swinñ dan nô bato. Diférens-la çé té dir inyoré. Mé tourism li-minm çé pa ki shoké mò. Çé jish parti lekonomi é donn moun in nòt rézon pou kontini chombo kònésans-çila. Mé ça ki shoké mò pou vré çé komen in pratik konm li ka kontinyé tandi sô rèlasyon avèk lenvironmen shanjé. No sòr pasé par mézon ki rès éyou famiy batî sô lavi pré bayou-çila. Astœr, moun vyin isit péyé pou viv in laventir dan minm plas ke famiy-çálayé pelé yê mezon. Kominoté shanj. Famiy déménaj. Piti lèv pli lwin isit. Kònésans ki édé in fwa moun arashé yé-minm, vyin tradisyon, rékréasyon, in djob, é parti tourism. 

Mé in ti brin rès. É nouzòt osit, no toujou lá. 

Avèk ça ke no shasé é pli pikir maringwin ke no ka kompté, mo ménné kestyon-la mô gran-moman mandé nouzòt shé mò: “Kofær zòt kontini alé bæk laba?”

Pétèt parske kèkin gin pou kontinyé konné pa jish trapé in kokodri, mé komen no devré swiñé é rèspé bayou-la é tou ça ki rès enba é ora dolo. Komen no devré trété ça ki no prenn. Komen raplé moun-la ki no swiv é aprenn moun-la ki va swiv nouzòt. Tourism ka édé kité in parti kònésans-la itil. Mé mémwar-la a nô rèlasyon avèk lanatir-la pa ka diré jish konm zafær kèkin dòt ka ashté. Kèstyon-la çé pa sèlmen si moun va kontinyé vini isit, mé ki va toujou konné bayou-la ékan pèrsonn rentré péyé pou gaddé li.

Kaël “Chaoui” Leblanc

Leblanc çé in bankiyé é stratéjis dévlopmen ak louvraj ki té inkli révitalizasyon lenvironmen atravèr Lamérik latinn, planifikasyon rézilyens finansè dan Karayib, é stratéji ki rafòrsi lékonomi kominoté-yé é kapasité lòrganizasyon atravèr Gòf Sid-la. Li swèt souchin révitalizasyon lakiltir kréyol é konsèrvasyon kouri-vini é fransé lalwizyan par inkòrporé sô lakiltir dan dokimen akadémik é projé litérè dan lavnir.