Kouri-Vini çé pa “Fransé Kasé”
Atravèr jénérasyon-yé ina in langaj moun pélé “fransé kasé”, kréyol lalwyizan – osi pélé Kouri-Vini jòrdi. Yé gin bokou mové linfòrmasyon ki konsèrn langaj-çila é ç’apé kréyé mové léfé. Ç’apé di moun kréyol ki parl langaj-çila, y’ap parlé fransé mal. Bokou pa konné Kouri-Vini gin sokènn grammè, paròl, é patron fraz ki plas li dan sokènn lig. Çé pa “fransé kasé” paske langaj-çila éné dan Lalwyizan avèk sokènn listwa.
Lidé a “fransé kasé” sòr in fwa kan langaj-la té trété pli mal ke “bon fransé”. Dan Louisiana Creole Dialect par James Francis Broussard, li réflèt ça. Yé gin lidé nasyon-yé é langaj ki sòr vyé tem, mé li té obsèrvé komen langaj kréyol é fransé té pa parèy. Broussard di moun nwar é blan lalwizyan té parlé kréyol dan lavil Sin-Martin, Pon Bro, é Shmin-Nèf. Li té di piti-yé grandi parlé kréyol mé moun plito té olé yé parlé “bon fransé “é vou pé toujou tendé fraz-çála jòrdi. Çé in kishòj kréyoloparl é aktivis ap batayé jou jòrdi.
Lingwist Oliver Mayeux èsplik komen rékonné kréyol kom sokin langaj implik fé fas lidé-la kréyol çé jis “mové” fransé lalwizyan. Çé impòrtan sèrvi nom Kouri-Vini paske ça èd distingé ent tou lê dé langaj. Ékan in moun di “fransé lalwizyan”, l’ap dabitid komparé li ak langaj fransé-la é jijé li ak fransé standar. Ça çé kofè nom-çila Kouri-Vini smat. Li pèrmet langaj dibout dan sokin bwat san moun jijé li par standar in nòt langaj é ça toun konsentrasyon a ki çé langaj-la: in langaj avèk in vilaj, listwa, é strikti. Apé fé distinksyon-çála impòrtan paske kan moun pèl li “fransé kasé”, ça pé semblé mwins léjitim. Osit, ça lès kréyoloparl senti in vré réklamasyon é fyèrté kan yé rékonné yékin langaj dapré yékin règ.
Grammè-la, li-minm, çé in nòt rézon kofè “fransé kasé” pa bon. Avèk vèrb fransé-yé ki shanj avèk konjigasyon. Dan KV, Ti Liv Kréyol èsplik komen langaj kréyol gin sokin sistèm vèrb avèk sèrtin markè ki démont tem é laspé. Par ègzemp, Ti Liv Kréyol gin N’a parlé taloer, “On se parlera bientôt.”. Avèk konjigasyon fransé, lafin vèrb-la parlé pé shanjé, tandi dan KV markè tem-la va/a pé vini avan vèrb-la. Apé/ap, li osi sèrvi dan KV pou montré in laksyon k’ap rivé dan prézen. Par ègzemp, N’apé parlé çé “On est en train de parler.”
Enswit, pou pronom é strikti fraz dan KV Mo linm twa çé “Je t’aime” é To linm mò olé di “Tu m’aimes.” Dan prémyé fraz Mo prenn plas “je” – ki sijé k’ap linmé é twa çé “toi” – ki lobjé k’ap résévwa lamou. Ékan li invèrsé To vini sijé é Mò vini lobjé-la tandi linmé rèst dan milyé. Pou zen çé mové, mé çé jish grammè KV, pronom é yê pozisyon èd identifyé ki moun k’ap fé laksyon-la é ki moun impakté par laksyon-la. Enkò, çé in sistèm. Li pa jish “fransé kasé”. KV gin sokin règ. Li gin strikti, variyasyon réjyonal, é rasinn ki sòr Lalwizyàn kolonyal avan vent Lalwizyan-la. Li pa “fransé kasé” é li pa bezwin vini “bon fransé” pou kouri byin avèk sosyété-la.
Ina variyasyon dan nô langaj. Ti Liv Kréyol fé nou konné diférens endan langaj-la é komen li parlé parmi diféren kominoté kréyol-yé tou lonn disid Lalwizyan. Dan kominoté-çálayé, bokou moun té pliriling ou té parlé diféren réjist a langaj-la. Variyété-çilayé dévlopé paske moun parlé KV dan diféren kominoté atravèr disid é atravèr klas sosyal diféren. Ékan langaj çé transmèté ent jénérasyon sèrtin prononsyasyon, vokabilè, é minm grammè pé vini inik pou kominoté-çálayé. Minm si yé gin diférens, yé fé pa langaj inkonsisten ou kasé mé ça plito réflèt listwa kominoté-yé ki parlé li.
Jòrdi, KV çé in langaj en danjé mé li kontini pousé byin dan Lalwizyan é dan djaspora. Yé gin moun k’apé montré li, apren li, é parlé li. Pou tchinbo langaj vivan, li pé pa jish ègzisté dan médya sosyal, moun gin pou transmèt li a proshin jénérasyon-yé é parlé li aktivmen. “Çé impòrtan raplé komprenn langaj-la dapré sokin tèrm fé parti konsèrvasyon langaj-la.
Imari Jones
Éné dan Laflorid é èlvé dan réjyon DMV, li trouv sô rasinn dan parwas Sint-Mari. A laj 26 zan, li ènn infirmyè pratikan ki gin lisens é li kouri lékòl pou kontinnwé sô lédjikasyon pou résévwa sô diplòmm infirmyè otorizé. Déyòr lékòl é louvraj, li pas tem rékonèkté ak sô léritaj kréyol par laprentisaj langaj-la é sô létid apré lakiltir é listwa. Apé grandi endéyòr Lalwizyan té renn sô laventir rékonèksyon pli spésiyal pou li. L’ap toujou apren grandi dan tou domènn-çiyé, mé li konfès li jolimen éksité partajé sô laventir par Jou Jòrdi.
