Ina pa jish in sèl shmin ki moun de léritaj kréyol swiv. Yê listwa mont komen kékin ka perd sô kilti é sô kominoté, mé osit komen to ka rékonèkté vèk li. Çé dur komprenn ça dèt kèkin k’ap rékonèkté avèk in moun é kilti. Pétèt, nou krò ke li sré kèkin ki té pa konné ariyin apré kiltir kréyol, ki sòr trouvé in zansèt byin lwin, é toudinkou fé shwa-la dèt kréyol. Wé, moun konm ça ègzist. Mé apré mo té parlé avèk parti-çila nô kominoté de Lalwizyann, Shikago, Jorji, é Mariland, ça vyin pli klær ke yê kont-yé plis komplèks. Ina moun ki ja konné yé gin famiy kréyol. Dòt ki té lévé avèk nô manjé, lamizik, nom famiy, ou tradisyon mé jamé aprenn nô langaj léritaj. Dòt té trapé lidentité mé yé té lévé byin lwin éyou yê famiy sòr. É lòt ki dékouvær kékin kréyol dan sô narb.
Ça fé, tou yé té pa parti ariyin. Mé dan bokou yê famiy, kèk zafær té rété transmèt dépi ènn jénérasyon a lòt. Jòrdi, y’apé séyé komprenn ça ki rès, ki yé té pèrd, é transmèt a proshin jénérasyon-la. Mé yê listwa-yé parl pa jish apré pasé-la. Yé parl osit apré famiy, langaj, lamizik, manjé, é kominoté.
A lafin, yé kréyol osit.
Parti I: Ça ki nou gin astè é té pèrd
Komen ça gard pèrt-la d’ènn kiltir? Défwa, in famiy bliy pa tou. Imari Jones, osit pélé Zyèl, té lévé ora DMV-la avèk sô pær ki té éné a Lafayèt é lévé dan Franklin é sô gran-pær ki devyin Oaklawn dan parwas Sin Mari. Zyèl té toujou konné li té gin lorijinn kréyol-yé.
Li té pa gin pou izé ènn ègzamen ADN, in fé, li té lévé avèk kiltir-la. Manjé kréyol fé parti sô lavi, zydeko s’apé touné souven ennaryær, é sô moman sé toujou dékoré pou Mardi Gra. Lalwizyann té fé parti sô listwa famiy. Zyèl di ça osit a dòt moun. Magré li konné li kréyol, li té pa konné tou apré sô kiltir. En mézir li grandi, li trouvé kèk zafær li té pa konné dan pasé-la: nô langaj léritaj, Mwa Léritaj Kréyol, é tradyson katolik-yé té ègzisté dan sô famiy avan. Zyèl pa pèrd sô lidentité kréyol. Li té donné in lidentité ki manké zafær.
Pou Caleb Baham, ou Kélèb Baam, ki sòr a Monro in shòj li té pèrd té langaj. Sô famiy kréyol bòr sô pær çé rasinné dan Nouvèl-Òléan é dan lòt réjyon dan sid-wès Lalwizyann. Par ègzamp, sô gran-granmær, Mawmaw Mary ki sòrti Ploshvil, li té dèrnyé moun dan sô famiy ki parlé fransé lalwizyann.
Ékan li té jènn, li komensé aprenn fransé dan lékòl. Li minm té ekri in lèt dan fransé a Mawmaw Mary. Mé lèt-la té jamé rivé. Toudinkou Mawmaw Mary trapé démens é té pa ka lir li. Caleb té jamé gin lopòrtinité-la aprenn sô mòyær parlé fransé ou minm parlé avèk li. Jòrdi li kontini aprenn fransé avwayèl dan sô onnè. Sô listwa mont ke défwa to pa konné ça k’ap disparé avan dèrnyé moun ki pòrt sô kiltir pi isit.
Défwa famiy-yé sòv dê parti yê listwa mé pétèt zafær-çálayé mank kishòj. Camille ki sòr o Shikago, èlvé avèk konésans-la ke sô famiy bòr sô mær té sòrti Méshasébé é Alibamon. Sô nom famiy-yé inkli Williams, Butler, Beroe, é Brown avèk konèksyon a Greenwood, Natchez, é Lamobil. Li di sô famiy senm parèy a famiy kréyol. Mé jénéaloji donné li pli kontèks. Sô nom famiy katolik é fransé komensé gin in nouvo sentimen. Ékan mo mandé li pou ègzaktmen ça ki yé té pèrd dan sô famiy, li té répònn: “Nom-yé é kontèks.”
In famiy ka sové in résèt mé pèrd kontèks-la dèriyè li. Kékin ka raplé ke sô gran-moman parlé fransé mé pa sô mòyær parlé. In nom famiy ka rèsté dan in famiy mé sô listwa ka disparé. Léritaj rès mé pa lèksplikasyon. Ça ka rivé ékan in famiy déménaj.
Dr Alassad Rasheed gin rasinn kréyol-yé ki devyin Bayou Shiko dan parwas Sin Landri é dòt plas ora sid-wès Lalwizyan avèk nom famiy Mollette, Doucet, West, é Fontenot. Li té jamé bliyé sô léritaj kréyol. Çé té sô sèrvis militè ki mèt li lwin sô kiltir é kominoté. Sépérasyon pa toultem in gran prosési. Défwa çé jish lavi fé distans, é jénérasyon-yé ki swiv résévwa distans-çila.
Distans shanj bokou. Dan kominoté-la, moun ka aprenn listwa famiy san gin shèrshé li, aprenn nô langaj atravær vyé moun k’ap parlé li, aprenn résèt-yé pendan y’ap rèsté dan lakizinn. Yé konné toukékin dan famiy parske yé laba avék yé. Mé apré in jénérasyon byin lwin, transmisyon kiltirèl vyin pli dir. Apré dé ou tro, désandan-yé rèsté avèk dê mòrso san komprenn yé. Pi kréyol k’ap rékonekté komens pa dan minm plas parske pèrt kiltirèl riv pa dan in sèl mòyær.
Parti II: Shmin retour-la
Konèksyon ka komensé avèk in zafær kékin té ja konné ki té laba, mé osit li ka komensé avèk in dékouvær ki ménné pli kèstyon.
KC, devyin Jorji, gin rasinn gullah geechee, afro-mérikin, é kréyol lalwizyan. Li ja konné in ti brin pou kiltir kréyol mé pa ke li fé parti kiltir-la. Ça tou shanjé ékan sô gran-paren komensé yé shmin jénéalojik é trouvé dé fenm kréyol dan yê famiy patèrnèl. Drèt-la KC komensé trouvé plis. Dan shmin-çila li dékouvær vérité-yé: in kréyol pa jish kékin avèk lapo klær é ki devyin lavil.
Dékouvær-çila ménné osit kèstyon:
« Mo asé kréyòl ? »
« M’ap fé asé zafær kréyol ? »
« Mo devré di ke mo kréyol ou jish avèk léritaj kréyol parske mo pa èlvé dan lalwizyan? »
Kèstyon-çilayé sé semn familiyé pou in nòt moun ki devyin Shikago é sòr prenn shèrshé pou sô famiy. Mia é sô famiy té rèsté plizyé jénérasyon dan Shikago. Sô gran-moman bòr sô mær té éné dan Méshasébé é déménajé o Shikago pendan Gran Migrasyon-la. Mé Mia té pa èlvé avèk kiltir ou lidentité kréyol é li pa konné ékan ègzaktmen sô rasinn kréyol rent dan sô famiy. Dan komensen, li té gin jish in sentimen. Shak fwa li sé wa kèkshòj kréyol, li sé senti in konèksyon. Sentimen-çila apré sô sœr é mær fé in ègzamen ADN. Yê rézilta, konm li krò, montré konèksyon posib avèk popilasyon kréyol parwas avwayèl é yé trouvé nom-la Guillory bokou fwa parmi yê “match”.
Mia té ri parske li té ja di ké ça çé té in posibilité. Mé, li komprenn ke yê rézilta pa ka répònn tou sô kèstyon. Li pa enkòr fé sô jénéaloji pou trouvé sô vyé paren ou bransh ègzakt. Li konné ariyin ditou pou sô gran-pær bòr sô mær mé li gin in lidé ke konèksyon-çila devyin la.
Vérité-la çé ke li jamé vizité Lalwizyan é pa gin paren-yé ki li konné ki rès laba astœr. Mé débatmen-çilayé é défi va pa péshé li rékonèkté avèk sô rasinn. Li déterminé trouvé pli réponns, pozé pli kèstyon, é aprenn.
Minm si li di li sen byin dan kominoté kréyol, li sen konm in “impostœr”. Ça çé in vré réalité impòrtan é komin. In moun, majorité-la pou vré, komens prosési-çila san tou répons-yé é jish avèk ènn indis. Mé, kom sô listwa mont, proshin létap résponsab-la çé pa fé gran déklarasyon-yé mé mandé pli kèstyon.
Mé trouvé vyé paren çé jish in par rékonèksyon. Pou lòt moun, shèrsh-çila mènn yé pli pròsh a langaj é tradisyon. Pou Caleb, kèstyon-çálayé ménné li aprenn in langaj. In momen impòrtan pou li çé té pendan li étidyé fransé dan Université St. Anne, dan Nouvèl-Ékos, gras in bours CODOFIL. Laba, li konné mèt-yé ki sòr Lalwizyan. Yé té montré li ke fransé lawizyan çé té toujou vivan, é ina toujou moun ki ka parlé li, partajé li, é fé kominoté ora li. Li té grouyé dépi fransé standar é pli prosh a kouri-vini é fransé lalwizyan.
Camille té swiv in nòt shmin. Kèstyon pou jénéaloji ménné sô listwa. Pi listwa ménné li a mèt-yé a listwa é langaj. Nouvo konèksyon-çilayé motivé li aprenn kouri-vini osit. Li ja komensé aprenn fransé standar. Li t’apé krò: “Si mo ka aprenn in langaj kolonyial, mo ka aprenn in langaj mô vyé paren.”
Shak moun swiv in shmin diféren. In komens avèk sô gran-mamon. In nòt avèk jénéaloji ou ènn indis ADN. Ina pa in sèl shmin bæk.
Parti III: Trouvé sô plas dan kominoté-la
Dékouvær sô listwa famiy é trouvé in kominoté yé pa parèy. In dokimen jénéalojik ka di éyou in vyé paren té rèsté. In ègzamen ADN ka donné indis-yé é in liv ka montré twa in langaj. Mé yé pa ka prenn plas in moun vivan.
Pou Mia, léson-çila rivé travær in pòst enho Threads. Li mandé pou konèkté avèk moun kréyol parske l’olé komprenn myé yé é yê kiltir. Li ja konné ça ki li t’olé aprenn. Mé ki té siprenn li, çé té shalœr kominoté-la.
“Yé invité mò avèk bra ouvær” li di. “Mo sen pa konm in étranjé mé dan lamézon avék mô famiy.” Li souri minm jòrdi pou ça.
Invitasyon-çála té pa fasé tou sô kestyon. L’olé toujou konné éyou sô famiy sòr. Li sen toujou konm in “impostœr” défwa. Mé ça donné li in plas éyou li ka mandé sô kestyon san senti ke yé fé li pa kapab partisipé dan kominoté-la.
Nathan, in étidyan à Université LaLwizyan a Lafayèt ki gin famiy ki sòr Pon-Bro é Katahoula, gin in èkspériyens paréy. Pou li, aprenn fransé ouvær in pòrt a dokimen, intrevu, lamizik, é listwa. Ça osit ménné li a latab fransé-yé dan ki moun laba ke li té konné vini dousmen vré zami. Par ègzamp, in ent yé komensé aprenn Nathan jwé vyolon-la. Nathan dékri komen kominoté-la té fé li senti ékan li komensé fè parti li: “Si çé impòrtan pou dèt isit pou twa, pi to in dan nouzòt é nou va chinbo ènn-é-lòt”.
Caleb té fé zami osit atravær fèstival, konférens, é programm imèrsyon. É Zyèl fé fasilmen bokou zami ki édé li trouvé résours minm si li rès byin lwin Lalwizyan.
Pou di vérité-la, shak momen çé pa jolimen positiv konm ça.
Zyèl rapèl osit ke moun déyòr kominoté-la sé di li pa ka dèt kréyol parske li gin lapo gro nwa. Kominoté-la çé pa parfé non pli. Dr Rasheed é Camille rapèl in kalité kolorism byin fòr ki ègzist parmi kréyol osit. Lidé ora laras, laparens, jéografi, laplas nésans, ou mòyær to té èlvé ka fé rékonèksyon pli dir. Ça vyin pli maléré ékan jijmen-la sòr kominoté-la avèk ki t’olé fé parti.
Mia komprenn kofær yé protèj yê kiltir é kominoté dan mòyær-çila. Li okouran ke li ègzist moun k’olé izé nom-la jish parske li linm lidé dèt kréyol. Moun konm ça p’olé vrémen aprenn langaj-la ou listwa. Mia, li p’olé fé konm yé. Rékonèksyon-la çé byin impòrtan é grav pou li. Mia mèt klær ke shmin-çila va pa fasé sô lidentité afro-mériken, mé rafòrsi li.
Distinksyon-çila mont ke moun-la ki partisipé dan zartik-çila, é moun konm yé, p’ap séyé gin minm rèlasyon avèk lidentité kréyol. Camille, par ègzamp, dékri li minm sinp konm in Chicago Mississippian avèk vyé paren kréyol. Li p‘olé moun rékonné li konm kréyol, mé jish ajout pli kontèks a sô lavi.
Çé in zafær impòrtan pou komprenn kréyol k’ap rékonèkté: tou yé p’ap trouvé pou in nouvo lidentité pou prenn plas dan nòt, ou shanjé lidentité tou kominoté. Bokou shèrsh jish pou komprenn myé yé-minm.
Ékan yé trouvé kominoté, yé riv pa jish avèk kèstyon-yé mê avék zafær pou ofri itou.
Parti 4: Ça nou mènn dan lavanir
In zafær ki rivé souvenfwa dan shak konvèrsasyon çé té konm tèlmen vit yé shanjé parlé apré ça ki yé té pèrd a ça ke yé ka kontribwé. Par ègzamp, KC olé aprenn pli pou manjé tradisyonèl é en minm temp komensé fé in liv résèt famiy avèk tou résèt-yé ki té transmèt par fenm dan sô famiy.
Zyèl olé parlé kouri-vini kouramen é pasé pli tem dan Lalwizyan pou partisipé dan zévénemen pou Mwa Léritaj Kréyòl. Pou Caleb, sô lintéré-yé ménné li dékouvær lamizik, ti kont, fèt, téyat, é Kouri Mardi Gra, éyou li komensé fé kostimm shak lanné. Li swèt vini kékin ki ménné tradisyon-çilayé dan lavanir é partajé yé avèk dòt moun.
Konm Zyèl, Camille olé osi parlé kouri-vini avèk dòt moun. In jou, li sé linmé aprenn lòt moun. Li swèt osi trouvé pli vyé paren dan sô narb é famiy vivan.
Same (sô ti nom) in jènn boug ki devyin in famiy kadjin ki sòr parwas tangipahoa, apé ja jonglé apré jénérasyon dan lavnir.
Apré senti lwin sô kiltir, Same trouvé in kominoté mèsi a lamizik é kouri-vini. Ékri dan kouri-vini vini in zafær byin pèrsonnèl. Li di si li gin piti, li va aprenn yé langaj-yé.
Ça mont komen kèstyon-la: “Ki nô famiy té perd” a “Komen nouzòt ka péché léfasmen rivé in nòt fwa”.
Nathan mènn lidé byin pli lwin toujou. Konm lòt moun, l’olé konsèrvé nô listwa é aprenn nô langaj, mé li krò kominoté kréyol dwa kontini fé nouvo zafær. Jénérasyon-yé ki swiv nouzòt mèrit plis ke ça nô vyé paren pratiké. Yé dwa osit fé zélémen kiltirèl-yé konm lamizik, tradisyon, é listwa ki réflèt yê réalité jòrdi.
In kiltir pa ka sirviv konm in lobjé istòrik dan in mizé é kréyol-yé k’ap rékonékté gin in rôl dan sô sirvi.
Mé ròl-çila vini avèk rèsponsabilité parske dékouvær in zansèt fé pa twa in èkspær. Camille konsèy moun, k’ap rékonékté, kouté plis ke parlé dan komensmen. Zyèl konsèy étidyé kiltir-la é pens pa ke èkspériyens tô famiy çé parèy pou tou kominoté-la. Mia mèt pli gran limpòrtans enho trouvé moun ki gouvèrn kiltir-la aprézen. Pétèt, Caleb mèt ça pli klær: kréyol kap rékonèkté gin in vré konèksyon avèk yê léritaj, mé tou ça vyin avèk rèsponsabilité.
Yé k’ap konsèrvé nô langaj é tradisyon atravær asimilasyon, migrasyon, é éstigmastizasyon dwa dèt réspekté. Prosési-çila égzij volanté-la aprenn, dèt korijé, é rékonné ke gin zansèt kréyol fé pa twa in lotorité. Mé rèsponsabilité devré pa tærbolizé avèk silens. Moun k’ap rékonèkté gin èkspériyens-yé ki vo tendé. Yé konné byin ki riv ékan transmisyon kiltirèl rèt é listwa famiy vyin dir komprenn. Yé osi apé vini moun kap aprenn langaj léritaj, fé lamizik, kwi nô manjé, kont nô listwa, é organiz zévénemen. Yê prézens é partisipasyon mont pa jish kiltir-la ke nouzòt pèrd mé mont osi ça ki nou ka rébati.
Yê shmin, konm tou nochin, çé diféren. In moun gin lidentité mé pa langaj-la. Lòt moun gin tradsyon san komprenn lorijinn-çálayé. Lòt moun apré trouvé yê konèksyon zansèstral ou trouvé in kominoté vivan. Diférens-çilayé mont tou mòyær famiy kréyol fé figir avèk migrasyon, asimilasyon, mérikanizasyon, é shanjmen kiltirèl.
Yé mont osi mòyær-yé nô kominoté ka rivé shanjé nô lavanir. Caleb pa ka alé bæk é rékordé fransé-la Mawmaw Mary. Zyèl pa ka kréyé pli tem avèk sôn gran-pær pendan só lenfans. Camille pa ka shanjé tou ça ki té rivé dan sô listwa famiy ent sid é Chicago é Mia pa ka inventé nom-yé vyé paren ou réponns sô kèstyon-yé. Mé yé ka shanjé ça ki jénérasyon-yé ka résévwa.
In résèt ka dèt ekri. In langaj ka dèt aprenn. In listwar vyé paren ka dèt dékouvær.
Çé petèt in zafær pli impòrtan ke kréyol k’apé rékonèkté mènn a kominoté-la. Yé rapèl nouzòt ke pèrt kiltirèl-la dwa pa vini lafin in listwa. Défwa, çé yé ki vini rézon-la in nòt moun shwa kontini nô listwa kolèktif.
Kaël “Chaoui” Leblanc
Leblanc çé in bankiyé é stratéjis dévlopmen ak louvraj ki té inkli révitalizasyon lenvironmen atravèr Lamérik latinn, planifikasyon rézilyens finansè dan Karayib, é stratéji ki rafòrsi lékonomi kominoté-yé é kapasité lòrganizasyon atravèr Gòf Sid-la. Li swèt souchin révitalizasyon lakiltir kréyol é konsèrvasyon kouri-vini é fransé lalwizyan par inkòrporé sô lakiltir dan dokimen akadémik é projé litérè dan lavnir.
